Bóbr jest jednym z niewielu gatunków zwierząt, które potrafią przystosowywać środowisko do własnych potrzeb. Człowiek i bóbr mają ze sobą wiele wspólnego: żyją w rodzinach i potrafią przystosowywać się do zmiennych warunków środowiska, również przekształcając je do swoich potrzeb.

Niegdyś gatunek wytępiony, dzisiaj pospolity, występujący niemal na terenie całego kraju, a jego populację szacuje się na około 150 tysięcy osobników.

Jako największy europejski gryzoń osiąga wagę ponad 20 kg. To mniej więcej tyle, co sarna.
Sierść bobra jest gęsta (12 tys.–23 tys. włosów na 1 cm kwadratowy!) i przystosowana do zatrzymywania pęcherzyków powietrza, które dodatkowo izolują od chłodu i wilgoci. Przy nurkowaniu nieoceniona staje się trzecia, przezroczysta powieka oka.

Co to jest strój bobrowy?

Dawniej strój bobrowy wykorzystywano do produkcji "kastoreum"- proszku, z którego wytwarzano pachnidła.

Od wiosny do jesieni bobry znaczą zajmowane terytorium strojem bobrowym. "Strój bobrowy" (kastoreum) jest wydzieliną gruczołów płciowych o silnym zapachu piżma. Wzbudza on w rodzinie poczucie pewności siebie i odstrasza intruzów.

Bobry składają kastoreum na kilku lub kilkudziesięciu kopczykach o wysokości około 10 cm. Często przy wykryciu obcego stroju bobrowego na swoim terenie bóbr przybiera postawę zaniepokojenia. Rozdyma kark poprzez stroszenie włosów, unosi głowę, otwiera pysk i ściąga dolną wargę ukazując siekacze.

Jak powstaje tama bobrowa?

Pierwszym etapem w półrocznym grafiku prac bobrów na płytkich wodach o niewielkim spadku terenu i mało stromych brzegach, jest budowa lub odbudowa tamy. Spiętrzona dzięki temu woda pozwala na:

• ukrycie podwodnych wejść do nor lub żeremi,
• swobodne pływanie,
• magazynowanie pokarmu na zimę,
• a w przypadku żerowania bobrów na lądzie i pojawienia się niebezpieczeństwa skraca drogę ucieczki.

Tamy bobrowe zbudowane są z podobnych materiałów co żeremia (czyli bobrze schronienia), z lokalnie dostępnego materiału: gałęzi, mułu, darni lub w całości z kamieni. Aczkolwiek nie są wybredne i wbudowują w tamy także kawałki desek, złom żelazny, plastik, cegły, porcelanę (spotkano również czaszkę łosia!).

Bobry budują tamy całymi rodzinami. Część z nich ścina drzewa i odgryza gałęzie, gdy w tym samym czasie inne przytwierdzają dostarczony materiał budulcowy do dna i brzegu cieku. Tamy są bardzo szczelne, a wszelkie uszkodzenia są szybko i sprawnie naprawiane, co sprawia, że mogą utrzymać się w tym samym miejscu przez wiele lat. Najmniejsze tamy mogą mieć kilkanaście centymetrów wysokości i kilkadziesiąt centymetrów długości, lecz zdarzają się i takie, które osiągają wysokość kilku metrów i długość dochodzącą do kilkuset metrów.

W wyniku spiętrzenia wody przez tamę, na cieku następuje cofnięcie się wody i jej zatrzymanie. W ten sposób powstaje specyficzny zbiornik wodny określany mianem „stawu bobrowego", który w zależności od ukształtowania terenu i wysokości skarp może zajmować powierzchnię nawet kilku hektarów.

Zbiorniki te mogą magazynować znaczne ilości wody - nawet do 200 tys. m³. Istotny jest również wpływ bobrów na przechwytywanie materiału niesionego przez rzeki i osadzanie go na dnie zbiorników. Oblicza się, że jedna tama może zatrzymać około 5 000 m³ takiego materiału rocznie.

Magazynowanie wody, poprzez budowę tam przyczynia się do podwyższenia i stabilizacji poziomu wód gruntowych, co zwiększa powierzchnię obszarów podmokłych. Jest to niezmiernie istotne, w sytuacji ogromnego i pogłębiającego się deficytu wody, zwłaszcza w Wielkopolsce wykazującej od dziesięcioleci szybko postępujący proces stepowienia. Może jednak prowadzić do lokalnych podtopień.

Gdzie mieszkają bobry?

Tam, gdzie nadbrzeżne skarpy są odpowiednio duże i zwięzłe bobry kopią nory mieszkalne. Na początku są one płytkie, zakończone niewielkimi półkami pod poziomem wody, bez otworów wentylacyjnych i służą głównie jako schronienie awaryjne. W miarę upływu lat są rozbudowywane. Wówczas do komory gniazdowej może prowadzić wiele skomplikowanych korytarzy z kilkoma komorami mieszkalnymi. Długość nor zwykle wynosi ok. 10 m, choć niejednokrotnie może być dłuższa. Wejście do nor zlokalizowane jest pod wodą, natomiast na brzegu można natknąć się na ujścia otworów wentylacyjnych. Dlatego przyglądając się pracy rodziny bobrowej i szukając śladów ich działalności należy uważać na "dziury" w ziemi, w które możemy wpaść i złamać sobie nogę.

Co to jest żeremie?

Na terenach podmokłych, bagiennych oraz na zbiornikach i ciekach wodnych o niskich brzegach bobry budują żeremia. Do ich budowy gryzoń wykorzystuje ścięte przez siebie gałęzie, kamienie, żwir, mech, trawy oraz muł.

Najczęściej położone jest ono w najbardziej niedostępnym zakątku zbiornika. Wejście do komory mieszkalnej żeremia, podobnie, jak w przypadku nor, znajduje się pod wodą. Na wykonaną komorę nakładane są gałęzie, muł i inne materiały. Żeremie składa się z korytarza, przedsionka i suchej  komory mieszkalnej wyścielonej ostróżynami z drewna, kory i trawy. Są one ciągle rozbudowywane, zwłaszcza jesienią. Przed zimą i narodzinami młodych bobry dodatkowo je uszczelniają. 

Wokół żeremia budowane są liczne podwodne kanały, których łączna długość w obrębie jednego stanowiska może sięgać 420 m. Na obszarze Polski najczęściej spotykane są żeremia osiągające wysokość od 1 m do 8 m. Opuszczone żeremie jest zapadnięte od góry i nie widać nigdzie śladów napraw.

Czy bóbr opiekuje się swoim potomstwem?

Bobry łączą się w pary na dłuższy czas. Akt płciowy ma miejsce pod wodą. Po 100 dniach rodzi się zwykle trójka młodych z szeroko otwartymi oczami. Przeważnie tylko dwa dożywają momentu wyjścia z żeremia lub nory.

Przez pierwsze dwa miesiące życia pozostają pod opieką starszego, rocznego rodzeństwa oraz samicy, która w tym czasie mało żeruje. Z żeremia można w tym czasie, z odległości kilku kroków, usłyszeć piski i burknięcia bawiących się maluchów. Pierwsze tygodnie młode karmione są głównie mlekiem matki. Pokarm roślinny zaczynają przyjmować już po 11 dniach, ale w pełni przechodzą na niego dopiero po 3 tygodniach.  

W lipcu, gdy dopisze nam szczęście, możemy ujrzeć rodziców lub roczniaki płynące z pęczkiem pędów i nurkujące przy brzegu przy podwodnym wejściu do nory lub żeremia. Dorastające młode bobry do września wypływają wyłącznie w towarzystwie dorosłych lub roczniaków i żerują, korzystając z obfitości ziołorośli.

W jaki sposób bobry oddziałują na środowisko?

Działalność bobrów może przywracać właściwe stosunki wodne, utrzymywać i zwiększać różnorodność biologiczną, ograniczać erozję, zwiększać tempo samooczyszczania się wód. Miejsca zamieszkałe przez bobry są atrakcyjne dla człowieka pod względem estetycznym, rekreacyjnym i edukacyjnym. 

• Działalność bobrów ma istotny wpływ na charakter cieków i ich dolin. Szczególnie podwyższanie poziomu wody i wycinanie części drzew przez bobry powodują zmianę struktury i składu gatunkowego roślinności w dolinie.
• Już w pierwszych latach po zalaniu terenu następuje sukcesja roślinności bagienno- wodnej. Pojawia się rzęsa, rdestnica pływająca, okrężnica bagienna, turzyca kępowa, kosaciec żółty, przetacznik długolistny, sit, rzepicha ziemnowodna i inne.
• Na terenie wokół stawu stopniowo dominację zdobywa warstwa krzewów, która dzięki ścinaniu przez bobry drzew ma zwiększony dopływ światła. Drzewa nie tolerujące wysokiego poziomu wody ustępują na rzecz wierzb, olch i jesionów. Powstają naturalne zespoły zaroślowe, z których w przyszłości może powstać podmokły las olchowo-jesionowy.
• Tworzone przez bobry zbiorniki wodne sprzyjają podniesieniu temperatury wody latem. W wodzie o zwiększonej temperaturze oraz zawartości związków azotu i fosforu licznie występuje plankton roślinny i zwierzęcy.
• Obfitość cząstek organicznych oraz zwolnienie prądu sprzyja rozwojowi wielu gatunków bezkręgowców charakterystycznych dla wód stojących. Są to m.in. widelnice, jętki, muchówki, chruściki, skorupiaki i inne. Te z kolei stanowią pożywienie dla wielu gatunków ryb , płazów, gadów i ptaków.
• Środowisko stawów bobrowych jest atrakcyjnym miejscem lęgowym dla wielu płazów i niektórych gadów. Z kolei powstały przez podmycie wykrot lub ścięte drzewo to doskonałe siedlisko dla grzybów, pajęczaków, owadów oraz zwierząt owadożernych.
• Stawy bobrowe mają orgomne znaczenie również dla wielu gatunków ptaków. Ekosystem stawu bobrowego jest dla nich ważnym miejscem w sezonie lęgowym, spoczynkowym i migracyjnym. Dogodne miejsca  na założenie gniazd sprawiają, że wyprowadzanych jest więcej młodych. Korzystają z nich m.in.: kaczki (np. cyraneczka, krzyżówka, świstun, gągoł), ptaki brodzące (żuraw, czapla, bocian biały i czarny), łabędź, zimorodek a nawet rybołów. Niskie zarośla drzewiaste i krzewiaste przyciągają z kolei ptaki śpiewające, które znajdują tu dobre warunki na założenie gniazd i wysiadywanie jaj. Wykroty powalonych drzew oraz stare tamy bobrowe wykorzystują czyżyki. Z martwych, stojących drzew korzystają dzięcioły i inne dziuplaki. Z kolei ptaki drapieżne (myszołowy, jastrzębie, sowy) polują na drobne ssaki żyjące przy żeremiach lub tamach bobrowych (np. piżmaki, ryjówki).

Zachęcamy do wysłuchania odcinka podcastu "Między drzewami" poświęconego bobrom: